دانستنیهای یک شیعه

کارشناسان این برنامه جناب آقای دکتر مهدوی راد و سرکار خانم طاهره حمیض

سوال- آیا عزاداری ما ، جنبه ی احساسی دارد یا عقلی ؟ آیا نمی تواند مقداری هم جنبه سیاسی داشته باشد؟ (فلسفه عزاداری )
پاسخ- عزاداری هم باید احساسی و هم عقلانی باشد و از درون مایه های گوناگون فرهنگی ، اجتماعی ، سیاسی ،اخلاقی و عاطفی هم برخوردار باشد. احساس و عاطفه در زندگی انسان بسیار نقش آفرین است . در زندگی ، اگر انسان بی عاطفه و بی احساس باشد مانند سیب زمینی بی رگ است اما در گذرگاه زندگی، چه در عزاداری چه در زندگی خود و چه در رابطه با اطرافیان ، اگر عاطفه و احساس به پشتوانه و هدایت عقلانیت نرسد ، مشکل درست می کند. برای ما به خصوص شیعیان این بسیار مهم است که اولین کتاب ما یعنی اصول کافی ، با کتاب عقل و جهل آغاز می شود . در آنجا با این روایت آغاز می‌شود که امام فرمودند: " خداوند هنگامی که عقل را آفریدند گفتند : ادبر پشت کن ، پشت کرد، اقبل جلو بیا ،جلو آمد" امام به این نکته اشاره کردند که عقل و خرد زندگی انسان را معنا دار، درست و اصیل می‌کند و اینکه امام (ع) فرمودند : "هیچ حرکتی در زندگی وجود ندارد جز آنجایی که به فکر و اندیشه محتاج هستی ." اگر در عزاداری های ما بُعد احساس و عاطفه از بین برود مانند (یخ )خواهد شد . آن‌گاه پویا ، در گذرگاه زمان هدایت آفرین و ما را پیش خواهد برد که بر مبنای عقلانیت استوار شود. حضرت محمد (ص) فرمودند : "من به آگاه کردن و آگاهی را گستراندن مبعوث شده ام" . هنگامی که در رابطه با عقل و قلب به بحث می پردازیم فکر می کنیم که اینها از هم جدا هستند در صورتی که خداوند در قرآن کریم می فرمایند : " لَهُمْ قُلوبُ لا یَعقِلونَ بِها ". قلب در معارف اسلامی یک مرحله فراتر از آن قلبی است که در کتاب های رمان از آن سخن به میان می‌آید که فقط مرکز احساس است، احساسی که امکان دارد به مبانی نفسانی هم بها بدهد . مانند احساس های شهوانی‌. در صورتی که قلبی که در قرآن از آن سخن به میان می‌آید ، می‌گوید باید تعقل پیدا کند. بنابراین قلب در مبانی اسلامی محل تعقل است . اما این که عزاداری باید احساسی یا عقلانی باشد ، در قرآن کریم اشاره شده که ما از شما عشق می خواهیم . عشق یعنی محبت دو طرفه، نه اینکه من این فرد را دوست دارم چون کارم با آن راه می افتد . اما او نسبت به من این احساس را ندارد . اما در قرآن فقط دو جا اسم مَوَدَتْ آمده که قابل فهم باشد . یکی برای همسر و دیگری برای اهل بیت پیامبر (ص) . بنابراین تمام سفارشاتی که از نحوه ی عزاداری به ما شده است کاملا مبتنی بر هر دو اصل است یعنی باید عاشق امام حسین(ع) شویم و آن عشق هم با معرفت حاصل می‌شود. زیرا تا زمانی که کسی را دوست نداشته باشیم عاشق نمی‌شویم . ما ابتدا باید شناختی از او داشته باشیم تا بتوانیم عاشقش بشویم. لذا شناخت عقلی و قلبی احساس با خود به همراه دارد و نهایتاً عشقی حاصل می‌شود که از ما خواسته‌اند و اگر به آن درجه نرسیم بی ارزش می‌شویم . در مبانی اسلام گاهی برای بعضی از عملیات‌های سیاسی و حکومتی از احساس استفاده می‌کنیم .مثلا حضرت محمد (ص)در بازگشت از غزوه‌ ای درگیری‌ میان مسلمانان مدینه به وجود آمد که این درگیری بین منافقین از گروه انصار و بین مهاجرین بود. در آنجا دو مرد سر چاه آبی دعوا می کنند. رئیس منافقین مدینه حرفهای تلخی می زند که دعوا عمیق تر می شد و همه از جنگ آمده بودند. حضرت محمد (ص) این لشکر را هنگام شب آنقدر راه می برد که همگان خسته می شوند و بعد آن به خواب عمیقی فرو می روند . هنگامی که از خواب بیدار می شدند تمام کدورت ها را فراموش می‌کردند و پیامبر با ایجاد خستگی در سپاهیان، آن کینه ها و کدورت ها را از آنها دور می کردند. گاهی در روابط سیاسی برای ایجاد اتصال بین روابط خوبی که وحدت آفرین است از احساس هم باید استفاده کنیم .
سوال - در فقه شیعه آمده که پوشیدن لباس سیاه، کراهت دارد ولی در ایام محرم و صفر لباس سیاه به تن می کنیم و به دیوارها هم پارچه سیاه می زنیم . آیا پوشیدن لباس سیاه در این ایام از لحاظ روان شناسی باعث افسردگی در روح و روان مردم نمی شود؟
پاسخ - پوشیدن لباس سیاه در محرم یا شهادت ائمه های دیگر توصیه شده است که حالت شعار دارد. پوشیدن همیشگی لباس مشکی کراهت دارد. وقتی حالت شعار و نماد یک حرکت را به خود می گیرد، دیگر کراهت نخواهد داشت. در این ایام لباس را به این جهت می‌پوشیم و حتی اگر یکی از بستگان هم به رحمت خدا برود ما سیاه بپوشیم . مردم علت آن را جویا می شوند که این حالت نماد دارد. از نظر تاریخی هم، این نماد همیشگی بوده است. از نظر روان‌شناسی، شب سیاه است و همه‌ی رنگ‌ها را پوشش می‌دهد و زیبایی ها را محو و پنهان می‌کند. آدم عزادار هم به دلیل منقطع شدن و غم بزرگی که دارد تقاضا دارد کسی به او کاری نداشته باشدو به هیچ فردی اهمیت نمی دهد. این‌که انسان‌ها در عزاداری های خود رنگ سیاه را انتخاب می کنند به دلیل آرامشی است که به فرد می دهد. برای مثال، چرا بنزهای سفارت خانه ها به رنگ سیاه است و حتی شیشه های آن هم سیاه است ؟ برای اینکه آن فردی که در اتومبیل است می‌خواهد مورد سوء قصد قرار گیرد ولی در آنجا آرامش خاصی دارد و همه ی افکار عمومی این کار را می پسندند .
رنگ سیاه به جهت این که چرک و کثیفی را نشان نمی دهد و اسلام دین تمیزی و پاکی است و سفارش شده از رنگ های سفید وروشن استفاده کنیم کراهت دارد . اما برای پوشیدن لباس های رویی و کفش به رنگ سیاه هم بسیار سفارش شده است چرا که وقار، سنگینی و بزرگی با خود به همراه دارد .
سوال- عزاداری‌های ما که دو ماه طول می کشد یک شبهه برای اکثر مردم به وجود آورده و آن اینکه دین اسلام، دین غم و اندوه است و فاقد شادی است. به نوعی تعداد روزهایی که به عزاداری می‌پردازیم بیش از روزهای شادی است. راهنمایی بفرمایید .
پاسخ - هیچ گاه توصیه نشده است که بعد از عزاداری،شبانه روز اخم و ناراحتی کنید. اگر هم توصیه‌ای شده باشد در حد روز عاشورا و تاسوعا است. یکی از اضلاع عزاداری، اشک و حزن است . در اصل ، عزاداری شناخت یک مکتب با همه ی ابعاد گسترده آن است. یک اشک و حزن مقدس که موجب سازندگی می‌شود، داریم یک اشکی که افسردگی می آورد. هرگاه به ناکامی‌ها می‌اندیشیم این عمل، افسردگی به همراه دارد درصورتی که سیاه پوشی‌ امام حسین(ع) فاقد ناکامی است . لذا حس نظر داشتن حضرت در ما شکل می‌گیرد و به این وسیله ابراز حسینی بودن می‌کنیم. افسردگی هنگامی در انسان شکل می‌گیرد که به هدف خود نرسیده باشد.عزدارای درمحرم، صفر و فاطمیه بهانه‌ای برای نشست‌های علمی و پرداختن به تبیین است. امام باقر (ع) به امام صادق(ع) دستور می دهند که ده سال در منا برای من عزاداری بگیرید. بنابراین برنامه عزاداری ایجاد شور و حماسه و جدای از حزن و اندوه است. نشست‌های مذهبی به این خاطر است که این اتفاق بین گروه مسلمین روی داده است و باید اینگونه نشست ها وجود داشته باشد. اگر تقوا را کنار گذاشته و دنیا پرست شویم، امام زمان (عج) خود را خواهیم کشت درست مانند زمان امام که امام زمان خود را به شهادت رساندند. پس دو ماه عزاداری یعنی دو ماه انتشار فرهنگ کردن. پیروزی انقلاب اسلامی مبنی بر همین عوامل بود و امام خمینی (ره) فرمودند: " محرم و صفر است که اسلام و شیعه را زنده نگه داشته است ." اگر افسردگی با خود به همراه داشت که مردم قلباً این کار را کنار می گذاشتند .
سوال - اگر انسان در خانه بنشیند و این مسائل و مطالب را از کتاب ها بخواند بهتر است .چرا باید در مسجد جمع شویم، با هم عزاداری کنیم و مطالب را از زبان دیگران بشنویم ؟
پاسخ- دین اسلام دینی اجتماعی است. اسلام تأکید کرده بعضی از اعمال از جمله انفاق در خفا صورت گیرد ولی بعضی دیگر که جامعه ساز است تاکید بر فریاد زدن آن شده است. به طور مثال هنگامی که قصد رفتن به نماز جمعه را دارید از گفتن آن به دیگران سر باز نزنید و فکر نکنید که ریا است. نکته دیگر این است که دشمن همیشه از هویت‌های اجتماعی پس می‌زند. مطالب را در خانه فراگیرید اما محافل و مجالس امامان را پر شکوه برگزار کنید.
سوال- آیا امام حسین(ع) رضایت به این دارند که هر ساله میلیاردها تومان به خاطر عزاداری‌شان خرج شود؟ در صورتی که می‌توان بخش اعظمی از آن را صرف افراد بی بضاعت کرد.
پاسخ- آنچه که اتفاق می‌افتد با آنچه که باید اتفاق بیفتد را فاصله بگذاریم. اسراف در هر صورت و در هر جا حرام است ولی این مقدار خرج می‌شود تا با فرهنگ امام که اسلام به معنای واقعی است آشنا شویم . با برگزاری این مجالس بسیاری از انسان‌ها به خود آمده و راه درست را برمی‌گزینند. بنابراین این اسراف نیست و نکته مهم این است که در اسلام بحث اطعام بیان شده است . پس هر چه در این مسیر هزینه شود، از نظر معنوی جایگزین می‌شود.
سوال- به چه علت برخی از علمای اسلام من جمله امام محمد غزالی لعن کردن حتی لعن یزید را نهی کرده‌اند؟ و این‌که اهل تسنن هم در ایام محرم،عزاداری می‌کنند؟
پاسخ- غزالی انسان بزرگی است ولی در این زمینه مرتکب اشتباه شده است. ابن جوزی از عالمان بزرگ اهل سنت کتابی نوشته مبنی بر رد کسانی که لعن را بر یزید حرام می‌دانند. لعن جدای از فحش است لعن خواستن و نفرین کردن است. قرآن می‌فرماید: "آنان که رسول خدا را آزار دادند خدا لعنت‌شان کرده است". بنابراین اینکه یزید ملعون است و او را لعنت می‌کنند شکی در آن نیست. در پاسخ به سوال دوم باید گفت که، بله آنها هم عزاداری می‌کنند. شبی در الاظهر مراسمی برای امام برگزار شد که از دل این مراسم سه کتاب بیرون آمد که در زیبایی آن‌ها شکی نیست. بنابراین اگر کسی خدا، رسول الله ،حق و متبلوران این مسیر را آزار بدهد، ملعون خدا و هر مومن است.