کتابی حدیثی و تاریخی که به فرموده امام صادق (ع) الفبای شیعه و سری از اسرار آل محمد (ص) است. اولین تالیف بعد از وفات پیامبر گرامی اسلام (ص) در مجموعه ای از موضوعات حدیث تاریخ و معارف مسلمین که در طول چهارده قرن (1400 سال) همچنان محفوظ مانده و امروزه بدست ما رسیده است.
این کتاب مشتمل بر خطبه ها، نامه ها، فرمان ها، حکمت ها و کلمات قصار حضرت علی، امیر مومنان علیه السلام به عربی می باشد. البته مطالب و بیانات آن حضرت در زمان رسول خدا، در جنگ ها، در نمایندگی حضرت از طرف رسول الله در شهرها و بلاد مختلف، ثبت و ضبط نشده، حتی مطالبی را که با موافقت خلفا، بیان می کرد، باز هم ثبت نشده بلکه نهج البلاغه فقط برخی از مطالب امام علیه السلام، از دورانی است که به ریاست ظاهری رسیده و گلچینی از بیانات و فرمایشات حضرت است که مولف کتاب (سید رضی) از سال 400 هـ ق، به جمع آوری آن که برای هدف خود ما (راه بلاغت) مفید می دانست ضبط و به رشته تحریر در آورد.
اوستا، نام کتاب دینی زردشتیان و شاید یکی از آثار و قدیمی ترین اثر مکتوب ایرانیان و موضوع های اخلاقی و دینی و داستانهای ملی، این کتاب در قدیم ظاهرا بسیار بزرگ بود و آن گونه که در روایات اسلامی آمده، بر روی 12000 پوست گاو نوشته شده بود که اسکندر رومی، بخش علمی آن را به یونانی ترجمه، و بقیه را پراکنده و سوزاند. بلاش (یکی از پادشاهان اشکانی) دستور جمع آوری آن را داد و سپس در دوره ساسانیان، "اردشیر بابکان" به توسط «تنسر یا توسر» و بعد از او پسر اردشیر (شاپور اول) به جمع آوری و تدوین اوستا، پرداختند. در زمان شاپور دوم، "آذرباد مهرپسندان" اوستا را بررسی و در زمان انوشیروان به دستور او، این کتاب بازبینی شد. البته از مجموع روایات زردشتی چنین برمی آید که گردآوری و نقل «اوستا» همواره به صورت شفاهی و سینه به سینه بود، تا آنکه در قرن 4 میلادی، در زمان شاپور دوم، آن را با الفبایی که از روی الفبای زردشتی و پهلوی مسیحی (خط زبوری) اختراع شد، نگاشتند. در همین زمان ساسانیان، اوستا به زبان پهلوی (فارسی میانه) ترجمه و تفسیر شد که آنرا «زند» گویند و غالبا اوستا را با کلمه «زند» با هم می آورند و «زند اوستا» گویند. بعد شرحی درباره «زند» نوشته شد که به آن «پازند» گفتند، که زبانش روان تر و پاک تر از زبان «زند» است. زند، یعنی شرح و تفسیر و بیان.
«انجیل» واژه ای یونانی و به معنی مژده و بشارت است. این کلمه دوازده بار در قرآن کریم به کار رفته است. قرآن کریم انجیل واقعی را کتاب آسمانی می داند به همین دلیل انجیل اصلی، به عنوان کتاب آسمانی نازل شده بر حضرت عیسی، نزد مسلمین حرمت و قداست دارد. ولی انجیل واقعی پس از صعود حضرت عیسی علیه السلام به آسمان، مفقود شد و یهودیان که در صدد قتل حضرت عیسی بودند، پس از ماجرای صعود حضرت عیسی، تمام نسخه های انجیل را معدوم کردند. مسیحیان، سال ها بی کتاب آسمانی زندگی می کردند، تا این که بعضی از حواریین (یاران حضرت عیسی) و بزرگان مسیحی در صدد برآمدند انجیل هایی برای مردم فراهم آورند. به این ترتیب روایات و نسخه هایی متعددی از انجیل پدید آمد که هیچ یک انجیل واقعی نازل شده بر حضرت عیسی علیه السلام نبود و نیست. آنچه امروز به عنوان اناجیل مورد تایید نصاری و مسیحیان جهان است چهار انجیل زیر است:
1- انجیل متی
2- انجیل مرقس
3- انجیل لوقا
4- انجیل یوحنا
برخی از نویسندگان این اناجیل، از حواریین و بعضی نیز از شاگردان حواریین بوده اند. با همه تحریف و تغییرهایی که در این اناجیل صورت گرفت، بشارت به بعثت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم در برخی از آنها دیده می شود. در آثار تشیع بحث ها و مناظره هایی بین پیامبر اسلام و اوصیای او با علمای مسیحی ثبت شده که نشان می دهد آن بزرگواران انجیل را از بر بوده اند و تفسیر صحیح آن را بیان می فرموده اند.
تورات، لفظ عربی شده کلمه «تورا» به زبان عبری است که به معنای تعلیم و آموزش یا ارشاد است، یهودیان آن را ناموس، شریعت و قانون می دانند، اما «تورات» در متداول ترین کاربرد، نام پنج سفر کتاب اول عهد عتیق (تورات) و از کتاب مقدس یهودیان است که به "اسفار خمسه" نیز مشهور است. واژه تورات، گاه بر کل "عهد عتیق" اطلاق می شود. این تورات را به عقیده یهودیان، خداوند از طریق موسی کلیم الله، یکی از پیامبران اولوالعزم (صاحب کتاب) در کوه سینا به بنی اسرائیل در پنج کتاب (سفر) ابلاغ کرده است. از همین رو، اعتقاد به آسمانی بودن تورات از ضروریات دین یهود است!! بیشتر یهودیان معتقد هستند که تورات به دو صورت کتبی و شفاهی، در مدت چهل سال اقامت بنی اسرائیل در بیابان بر موسی نازل شد و او آن را بر قوم خود آموخت و این مطالب بر سطح دو لوح سنگی بود. در این کتاب (تورات) که دستورات اصلی مربوط به راه و رسم زندگی اخلاقی و جسمانی آمده است، از ابتدای آفرینش شروع و با بیان مرگ حضرت موسی، قبل از تسخیر کنعان توسط بنی اسرائیل، تمام شده است. باید گفت که یکی از مجموعه کتابهای دینی یهودیان که به اختصار «تنخ» می گویند، "تورا" یا "اسفار خمسه" معروف به شریعت حضرت موسی است!
کتاب صحیفه سجادیه، مجموعه ای از دعاها و مناجات امام چهارم شیعیان، زین العابدین علی بن الحسین حضرت سجاد علیه السلام است. مجموعه این ادعیه در دو صحیفه موجود است. یکی صحیفه صغیر که نزد فرقه زیدیه معتبر است و شیعه امامیه، آن را صحیفه ناقصه می داند و دیگر، صحیفه کبیر، که با نام صحیفه کامله سجادیه می باشد. صحیفه کامله سجادیه، در بین منابع اولیه تعالیم حیات بخش اسلام، بعد از قرآن کریم و نهج البلاغه امیرالمومنین علی (ع)، مجموعه با عظمت و میراث گرانبهائی است. این صحیفه بطور تواتر از سه طریق شیعه امامیه، طایفه زیدیه و فرقه اسماعیلیه از امام چهارم رسیده و از آن زمان تاکنون همیشه انیس و مونس صاحبدلان و راهنمای ارباب معرفت بوده است.
1. كتاب سلیم بن قیس- مؤلف: سلیم بن قیس الهلالی- قرن1.
2. الصحیفه السجّادیّه- مؤلف: الامام زین العابدین علیه السّلام- قرن1.
3. مسند زید- مؤلف: زید بن علی- قرن2.
1 - صحیح بخاری، تألیف محمدبن اسماعیل بخاری. این کتاب معتبرترین کتاب حدیث در میان اهل تسنن به شمار میرود، بخاری در مدت 16 سال این کتاب را تألیف کرده است. بنابر نقل ابن خلکان در " وفیات الاعیان " (ج3/ص330) و محدث قمی در الکنی و الالقاب، بخاری گفته است هیچ حدیثی را وارد کتابم نکردم مگر آنکه قبلا غسل کردم و دو رکعت نماز به جا آوردم.
منابع معتبر حدیثى شیعه (كتب اربعه) عبارت است از:
1- كافى، ثقة الاسلام كلینى.
2- من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق.
3- تهذیب، شیخ طوسى.
4- استبصار، شیخ طوسى
- كافى تألیف ثقه الاسلام، شیخ المحدثین، ابو جعفر محمد بن یعقوب كلینى رازى.
این مرد بزرگ از یك ده به نام «كلین» از دهات نزدیك شهر رى در اطراف تهران است. خاندان وى در آن ده از محدثان شیعه بوده اند. پدرش یعقوب و دایى اش علان در همین ده زندگى مى كردند. كلینى از كودكى حدیث آموخت. سپس براى ادامه تحصیل به شهر رى رفت. كلینى از كسانى است كه «رحله» حدیثى داشته است یعنى براى اخذ و جمع احادیث و درك خدمت اساتید فن مسافرتها كرده است.
كتاب كافى، یك دوره حدیث شیعه است، از اصول عقاید گرفته تا اخلاقیات و فروع. در حدود شانزده هزار حدیث در این كتاب گرد آورده است. این كتاب معتبرترین كتاب حدیث شیعه است.
2. «من لا یحضره الفقیه» تألیف رئیس المحدثین، ابو جعفر محمد بن على بن بابویه قمى، معروف به صدوق. خودش و پدرش از بزرگان طراز اول علماى شیعه اند و خاندان صدوق یك خاندان معروف است در شیعه كتاب من «لا یحضره الفقیه» مشتمل بر پنج هزار و نهصد و بیست حدیث است.
3. «تهذیب الاحكام» تألیف شیخ الطائفه ابو جعفر محمد بن الحسن الطوسى. شیخ طوسى تعداد سیزده هزار و پانصد و نود حدیث در كتاب تهذیب الاحكام، كه همه در فروع است، گرد آورده است.
4. «استبصار» این كتاب نیز تآلیف شیخ الطائفه، ابو جعفر طوسى است. این كتاب مشتمل بر پنج هزارو پانصد و یازده حدیث است.
چهار كتاب نامبرده در شیعه به نام «كتب اربعه» معروف است و معتبرترین كتب حدیث شیعه به شمار مى رود. مؤلفین این كتب كه هر سه نام محمد دارند و كنیه هر سه شان ابو جعفر است به «محمد ین ثلثة متقدم» معروفند.
نام كامل كتاب «بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار عليهم السلام»است.
كتاب حاضر توسط علامه مجلسى، مولى محمد باقر بن محمد تقى تأليف شده است (1037 - 1110 هجرى).
موضوع
دائرة المعارف بزرگ حديث، شامل كليه مباحث اسلامى از تفسير قرآن و تاريخ گرفته تا فقه و كلام و...
ارزش و اعتبار
اين كتاب از عمدهترين و گستردهترين جوامع حديثى شيعه است كه روايات كتب حديث را با تبويب و نظم نسبتا كاملى جمع نموده است.
علامه مجلسى در تفسير و شرح روايات از منابع مختلف لغت، فقه، تفسير، كلام، تاريخ، اخلاق و...استفاده كرده است.
علامه براى جمع آورى مطالب اين كتاب به جهت امكانات فراوانى كه در اختيار داشته، بهترين و معتبرترين نسخههاى موجود از هر كتاب را به دست آورده است.
مجلسى در نقل مطالب بسيار دقيق عمل كرده و تقطيع در اين كتاب جايگاهى ندارد.همچنين امانت در نقل و شيوه نقل مطالب دقيقا رعايت شده است.در مجموع بحار الأنوار كتابخانهاى جامع از كتب و تأليفات معتبر شيعى است كه مطالب آن با نظم منطقى در كنار هم چيده شده است.
در اين كتاب مكررات نيز حذف شده و تنها آدرس موارد مشابه ذكر گرديده است.