دانستنیهای یک شیعه

3.   تغییرمحیط

دربسیاری ازمواقع می توان ازطریق اصلاح  محیط به جای به کاربردن زور و قدرت رفتار ناپسند کودک راتغییر داد؛برای مثال ،اگرکودک شما برگهای گلدان رامی کند،باجابجاکردن گلدان و قرار دادن آن درجایی که کودکتان نتواند به آن دست زند،محیط راتغییر داده و مانع بروز آن رفتار شوید .

همچنین میتوانید ، بافراهم کردن وسایل بازی مناسب و معرفی فعالیت های جدید به کودک، محیط راغنی کرده و مانع انجام رفتار نامناسب ،از ناحیه کودک شوید .

گاهی اوقات نیز،باید محیط راازاشیاء و مواد محرک، خالی کرد؛ برای مثال وقتی کودک قبل ازخواب پرجنب و جوش و پرتحرک هست والدین عاقل می دانند که باید محیط را از هرگونه محرکی که حواس کودک را به خود جلب می کند، خالی کنند . بااستفاده ازاین روش می توان،بسیاری ازرفتارهای ناپسند کودکان راکنترل کرد و مانع بروز آنها شد .

4. جایگزینی

دراین روش، مارفتاری مطلوب راجایگزین رفتار نامطلوب می کنیم. جایگزینی به کودک نشان می دهد که چگونه همان رفتار رابه صورت مورد قبولی انجام دهد ؛اگرکودک، درحال کندن صفحه مجله ای است که شما آن رالازم دارید، مجله باطله ای دراختیارش بگذارید. اگر کودک شما، با شیئی خطرناک، بازی می کند شمامی توانید بایک اسباب بازی یاچیزی که اودوست دارد، آن شیء خطرناک را از او بگیرید، بدون آن که، به زور متوسل شده و یا او راتنبیه کنید .

5. استفاده از (پیام من)

«پیام من» ، به کودک اعلام می کند، بزرگترها چه احساسی دربرابر بعضی ازرفتارهای ناپسند او دارند؛ برای مثال، زمانی کودک شما صدای تلوزیون راخیلی بلند کرده است به او می گویید: « وقتی صدای تلویزیون این قدر بلند است، من نمی توانم با مادرت صحبت کنم » ‌و یا معلم می گوید: « وقتی این همه سرو صدا درکلاس است، من نمی توانم صدای دوستتان رابشنوم .

 «پیام من»، بدون بار سرزنش و ارزیابی است؛ برخلاف ((پیام تو )) که شامل بار سنگین سرزنش، داوری، ارزشیابی، انتقاد و اجبار است؛ مانند ((ساکت می شوی یا بیرونت کنم))، ((تو باید ازخودت خجالت بکشی))، ((تو داری مرا دیوانه می کنی)).وقتی بچه ها تحقیر و سرزنش می شوند، نوعی حالت دفاعی در آنها ایجاد می شود و در رفتار خود پافشاری می کنند.

چنین پیام هایی برای رشد عزت نفس کودکان نیز زیان آور است. ((پیام تو )) جر و بحث های مخرب دو جانبه رابر می انگیزد و باعث احساس گناه، تحقیر و آزردگی کودکان می شود. والدین بهتر است، برای اینکه بچه های کوچکتر بتوانند ((پیام من)) رادرک کنند، از پیام غیر کلامی استفاده کنند. برای مثال، وقتی پدر سینا کوچولو رادر فروشگاه بغل گرفته، او مرتب به شکم پدر لگد می زند و باهر لگد خنده ای سر می دهد. پدر فورا سینا رابه زمین گذاشته و دستش راروی شکمش به علامت اینکه درد می کند می گذارد و به راه می افتد .

این پیام غیر کلامی، به سینا میگوید : وقتی به شکمم لگد می زنی، دردم می گیرد، بنابراین دوست ندارم تو را بغل کنم.

فوائد استفاده از «پیام من»

مطالعات نشان می دهد کودکانی که از عزت نفس بالایی برخوردارند: دوستان بیشتری دارند، در برابر فشارهای گروهی بهتر مقاومت می کنند، در برابر انتقاد یا فکر دیگران حساسیت کمتری به خرج می دهند، هوش هیجانی بیشتری دارند، بهتر آموزش می بینند، از هماهنگی فیزیولوژیکی بهتری برخوردارند، کمتر خجالتی هستند، کمتر می ترسند، قاطعیت بیشتری دارند و بهتر نیازهایشان را تامین می کنند و می توان با جرات گفت که عزت نفس، هسته و پایه اصلی سلامت روحی و روانی انسان است.

6.تذکر تلویحی

همه می دانیم که انسان موجودی فراموش کار است و البته این فراموشی در کودکان بیشتر است؛برای همین باید همواره قوانین رابه آنها یادآوری کرد. این اصل به اندازه ای اهمیت دارد که خداوند در قرآن، پیامبر خود را به عنوان یادآوری کننده معرفی می کند. دربسیاری از مواقع اگر والدین، کودک را بااشاره و تلویح ، بدون اینکه دیگران بفهمند متوجه خطایش کنند، اثر آن بسیار بیشتر است از اینکه به طور مستقیم به او تذکر دهند .وحید بدون اجازه برادرش علی، سراغ وسایل او رفته و مداد رنگی های او را برداشته است. علی به مادر شکایت میکند و مادر بدون آنکه مستقیما به وحید تذکر دهد و او را توبیخ کند، در ضمن صحبت هایش میگوید:«خیلی بده که آدم بدون اجازه کسی، سروسایل اون بره و چیزی رابرداره». البته این روش بیشتردر کودکان دبستانی و نوجوانان اثر داردتادرخردسالان و کودکان زیر شش سال.در روایت نیز آمده است که خطاکار را با پاداش دادن به درستکار تنبیه کنید.

روش های مستقیم

1.بی اعتنایی به کودک

از دیگر روش هایی که می تواند جایگزین تنبیه بدنی شود، بی اعتنایی به کودک است. اگر کودک شما رفتاری انجام می دهد که موجب ناراحتی شما می شود، درچنین مواقعی، بی اعتنایی به او در روحیه اش تاثیر بسزایی دارد و این احساس را به او منتقل می کند که گویی، تمام درها به رویش بسته شده و هیچ راهی جز دست کشیدن از کار خلافش ندارد، پس می کوشد، از کار زشت خود دست بردارد و از والدین یا مربی اش، عذر خواهی کند.

اما بی اعتنایی، نباید خیلی طولانی شود و زمینه آشتی را باید فراهم کرد. وگرنه بازتاب های منفی دیگری در پی خواهد داشت. در این روش، باید علت بی اعتنایی والدین برای کودک مشخص باشد و اگر کودک، متوجه عمل اشتباه خود شد و عذر خواست، باید عذر او راپذیرفت و در صورت امکان، به علت درک درستش، هدیه ای به او داد. البته والدین، باید توجه داشته باشند که برای هر امر جزئی، نباید از این روش استفاده کرد، زیرا این عمل، برای او عادی شده و اثرش را از می دهد .

به خاطر اینکه وحید خواهر کوچکترش را زده و خوراکی هایش را به زور گرفته و خورده بود، مادرش،آن روز به وحید هیچ گونه اعتنایی نکرد و صرفا با جواب های کوتاه، بدون نگاه کردن به او پاسخ می داد. وحید که فهمیده بود کار اشتباهی انجام داده و این رفتار مادر نیز به همین خاطر است، ساعتی بعد، پیش مادرش آمد و گفت:«مامان قول می دم که دیگه مریم رو اذیت نکنم و بدون اجازه او خوراکی هاش رو نخورم.» مادرش نیز پذیرفت و او را به خاطر این تصمیم تحسین کرد.

در روایت نیز آمده است، امام موسی کاظم علیه السلام  به یکی از یاران خود، که از دست فرزندش به ستوه آمده بود و از دست او شکایت داشت،‌فرمود:«او را کتک نزن، بلکه به او بی اعتنایی کن، اما خیلی طول نکشد.»

2.حذف پاداش ها و امتیازات

حذف پاداش ها و امتیازها،‌روش دیگری برای جلو گیری از بدرفتاری های شدید است. حذف پاداش ها و امتیازها، در پاسخ به برخی از رفتارهای خطرناک یا غیر قابل تحمل کودک انجام می گیرد. در این روش میتوانید به او تذکر دهید که برای مثال، ‌اگر یک بار دیگر داخل اتاق توپ بازی کند ،‌توپ راگرفته و داخل کمد می گذارید. و یا پدر وحید پس از آنکه متوجه شد او تکالیف فردایش راانجام نداده و حرف مادرش را هم گوش نمی کند ،به وحید گفت:‌اگر تا یک ساعت دیگر تکالیف رو انجام ندهی ،‌امشب از میهمانی خبری نیست.پاداش ها و امتیازها را باید بلافاصله بعد از رفتار نامناسبی که دوست دارید متوقف شود حذف کنید.

هرچه فاصله میان رفتار مشکل آفرین و حذف امتیاز بیشتر باشد،‌اثر بخشی آن کمتر می شود. هنگامی که والدین برای حذف امتیاز خیلی معطل می کنند کودکان نمی فهمند به خاطر چه رفتاری تنبیه شده اند،‌ و رفتار بدشان متوقف نمی شود.

3.استفاده از پیامد های مناسب

برای کاستن از رفتار نامطلوب، ‌می توان کودک را باپیامدهای رفتارش مواجه کرد ‌برای مثال،‌اگر کودک، سرمیز شام دیر حاضرشود،‌شام او سرد خواهد شد. و یا اگر کودک، به اجاق گاز دست بزند،‌پیامد آ‌ن،‌سوختن دستش می باشد.  

در برخی موارد،‌پیامدها ممکن است که به کودک آسیبی جدی وارد آورد و یا اینکه آن عمل،‌پیامدی به دنبال نداشته باشد؛ مثلا اگر کودک بخواهد شیئی فلزی را داخل پریز برق کند پیامد طبیعی این کار،‌بسیار خطرناک است و یا اینکه کودک،‌با ماژیک روی دیوارها نقاشی کشیده است؛که این کار عملا پیامد طبیعی به دنبال ندارد. در این موارد،‌می توان عمل کودک را با یک پیامد همراه کرد؛برای مثال،‌در مورد بالا،‌او را مجبور کرد که تمام دیوارها را تمیز کند. اگر کودک بداند،‌که خودش باید،‌کار اشتباهش را جبران کند،‌بسیار کمتر،‌اتفاق می افتد،‌که آن کار اشتباه را انجام دهد.

4. فرستادن کودک به اتاق تنهایی

فرستادن کودک به اتاق تنهایی،‌روش موثری است که می تواند جایگزین داد کشیدن ، ‌بد و بیراه گفتن،‌تهدید کردن و کتک زدن او باشد. این روش،‌ همچنین ازعصبانیت شما جلوگیری می کند. با این اقدام ،‌کودک رادقایقی به اتاقی آرام می فرستید تا در آنجا تنها باشد. دراین مدت او از جمع دیگران خارج شده و برای مدتی نمی تواند بازی و تفریح کند. محروم شدن از فعالیت،‌نوعی مجازات است. این اقدام از آن جهت موثر است که بچه ها آن را دوست ندارند. همچنین بیشترین اثربخشی را بر کودکان دو تا دوازده ساله دارد. اجرای این روش در آغاز ممکن است که با دشواری هایی همراه باشد.بعضی از بچه ها شما را در آغاز با فریادها یا گریه های بلند ناراحت می کنند، ‌بنابر این باید آمادگی کامل داشته باشید.در این روش به نکاتی باید توجه کرد که در ادامه به آنها اشاره می کنیم.محیطی که کودک را به آنجا می فرستید مهیای این کار کنید؛ یعنی:

·        پیش از هر چیز باید اتاق مهیا باشد

·        وسایل سرگرم کننده را از آنجا خارج کرده باشید

·        این روش را برای کودکتان توضیح دهید

·        به او بگویید به اتاق تنهایی رفتن،‌یعنی چه؛

·        اگر کودک شما هنوز زمان رامتوجه نمی شود از ساعت زنگ دار استفاده کنید

·        و رفتار نادرست مورد نظر را به او یادآوری کنید.

·        مدت زمانی که کودک باید به اتاق خود فرستاده شود:

برای کودکان دو تا سه ساله، یک یا دو دقیقه کافیست

برای کودکان سه تا پنج ساله، دو یا سه دقیقه کافیست.

برای بچه های پنج سال به بالا،‌پنج دقیقه کافیست.

البته باید برای کودک توضیح دهیم که زمان های یاد شده از هنگامی محاسبه می شود که کودک آرام گرفته باشد.نکته مهم دیگری که باید به آن توجه داشت این است که هنگام فرستادن کودک به اتاق تنهایی،‌به هیچ وجه نباید عصبانی شد و از کوره در رفت،زیرا در این صورت کودک می آموزد که چگونه می تواند شما را عصبانی کند و در آینده نیز همین کار را تکرار خواهد کرد. افزون بر این، اگر هدفش از این بی نظمی،‌جلب توجه شما بوده،‌با عصبانی شدن نه تنها او رابه مقصودش می رسانید بلکه باعث تقویت رفتارش نیز می شوید.

5. عتاب و تهدید

تهدید از روش هایی است که می توان از آن به جای تنبیه استفاده کرد. اساس تهدید،‌ بر ترساندن کودک از وقوع امری است که از آن بیم دارد. البته باید توجه داشت که امکان عملی کردن تهدید ها در مواقع ضروری وجود داشته باشد و باید از تهدید های ظاهری جدا پرهیز کرد.برای مثال،‌ مادر وحید برای شلوغ کردن و حرف گوش نکردن او راتهدید کرد که اگر به این کارهایت ادامه دهی به پدرت خواهم گفت.

تذکر : تهدید نباید به گونه ای باشد که باعث ایجاد اضطراب شدید در کودک شود؛‌برای همین، به هیچ وجه نباید از تهدید هایی همچون: تهدید به تنبیه بدنی، ‌بیرون کردن از منزل و... استفاده کرد. به این نکته نیز توجه داشته باشیم که هر چند تهدید ممکن است به عنوان عامل بازدارنده،‌ کودک را از ارتکاب کارهای زشت باز دارد،‌ اما معمولا انگیزه های درونی او را تغییر نمی دهد و به اصلاح درونی رفتار نمی انجامد؛ برای همین بقیه روش های ذکر شده، براین روش تقدم دارد.

شرایطی که باید در تنبیه رعایت شود:

1.به مراتب تنبیه توجه داشته باشید

تنبیه باید از مرحله ضعیف آغاز شود و اگر مؤثر نیفتاد، می توان از مرحله بعد استفاده کرد؛ برای مثال، جایی که با تنبیه غیر بدنی مشکل حل می شود، استفاده از تنبیه بدنی، هم خطرناک و هم لغو است و یا اگر با یک نگاه خشم آلود، کودک آگاه می شود،‌نباید از کنایه و پرخاش استفاده کرد.

2. تنبیه را با شرایط سنی کودک تطبیق دهید

تنبیه باید با توجه به سن کودک اعمال شود. درهرمقطع سنی برخی رفتارهای کودک طبیعی است که والدین باید ازکنارآنها گذشته و با به کار گیری روش های درست، آن مرحله را پشت سربگذارند، و تنبیه در این موارد نه تنها سازنده نمی باشد بلکه نقشی خراب کننده نیز دارد.

کودکان یک تا سه ساله خوشحال از آزادی تازه به دست آمده،‌می خواهند هر کاری را خودشان انجام دهند،‌و جان کلام آنها این است که «خودم انجام می دهم». بنابراین باید به آنهااجازه دهیم تا کاری را که می توانند  ، انجام دهند. درباره این کودکان به جای گفتن «نه»، «نمی توانی»،‌«دست نزن» و... می توان از روش های پیشگیرانه ای همچون پرت کردن حواس،‌جایگزینی و امکان انتخاب دادن بهره گرفت.

دراین مرحله والدین باید بادرک درست از موقعیت کودک، ضمن تشویق اواجازه دهند تا خودش کارهایش را انجام داده و احساس استقلال در او شکل گیرد. اما اگر همواره با خواسته های او مخالفت شود و او خود را درفعالیت هایش ناموفق ببیند،‌احساس بی کفایتی و شرم خواهد کرد. اگر کودک این مرحله را به درستی بگذراند در آینده فردی خوش بین همراه با حسن نیت و اراده قوی خواهد شد.

یکی از ویژگی های کودکان سه تا شش سال، کنجکاوی درباره دنیایی است که در آن زندگی می کنند.مخلوط کردن شکر با نمک، برای کودک چهارساله ای که می خواهد بردامنه اطلاعاتش بیفزاید هرگز کار عجیبی نیست. نقاشی کردن روی دیوارها برای یک کودک پنج ساله، اقدامی بی نظیر برای تزیین اتاق به شمار می آید. بازکردن اشیا و لوازم برای اطلاع از چگونگی کار آنها، یکی از فعالیت های مورد علاقه کودکان پیش دبستانی است.

کار مورد علاقه بچه های این سن و سال،‌کند و کاو است. اگربه این کودکان بر چسب «خود خواه» و «بی ملاحظه»‌بزنیم، بعید نیست که در آینده همین گونه شوند. کودکان در این سن به بازی علاقه فراوان دارند. شیطنت و بازی گوشی کودکان رادراین سن نباید دلیل بی ادبی آنان دانست و در صدد تنبیه آنها برآمد،‌بلکه تنها باید کوشید این رفتارها به آنها صدمه ای نزند و آن را هدایت کرد.

رسول خدا فرموده است:«بازی گوشی و شیطنت بچه در دوران کودکی،نشان دهنده فزونی عقل او در بزرگسالی است ».

3. از تنبیه در کنار تشویق استفاده کنید

مربیان می گویند: رشد انسان در گرو بیم وامید است. تنبیه بدون تشویق و تشویق بدون تنبیه، خطرآفرین است. از هردو، باید به طور متعادل،‌استفاده شود.

4. در تنبیه زیاده روی نکنید

تنبیه،‌عامل رشد نیست و به کودک رفتار درست را نمی آموزد، بلکه فقط بازدارنده از خلاف است و از روی ناچاری و به عنوان آخرین عامل تربیتی، از آن استفاده می شود؛ برای همین تا حد امکان باید بکوشیم ازتنبیه استفاده نکنیم علاوه بر آثار مخرب آن، از اثرش نیز می کاهد. هراقدامی اگر هم مؤثر باشد،‌با استفاده بیش از حد، اثرش را از دست می دهد. مادر برای هر کار اشتباه وحید، او رابه داخل اتاقش می فرستاد. بعد ازمدتی متوجه شدکه وحید به راحتی کار بدش راانجام می دهد و قبل از آنکه حتی به او بگویند،به اتاقش می رود.

5. تنبیه رابه تعویق نیندازید

اگر قصد تنبیه کودکتان را دارید،‌درست پس از رفتارناپسندش، این کار راانجام دهید،‌زیرا رفتار انسان را پیامد های بدون وقفه، کنترل می کند (که این پیامدها می توانند مثبت یا منفی باشند)،‌پس صبر کنید تا «بابا بیاد خونه»! هر تنبیهی اثرش راباگذشت زمان ازدست می دهد و ممکن است کودک نتواند ارتباط تنبیه با عمل ناپسندش رادرک کند.

6. ثابت قدم باشید و هماهنگی خود را حفظ کنید

تنبیه مؤثر، نه تنها یک تنبیه بدون وقفه است،‌بلکه تنبیهی است که برای کودک قابل پیش بینی باشد. تنبیه باید در تمام مواردی که آن رفتار ناپسند سرمی زند انجام شود.اگر به کودکتان گفته اید که در صورت پرت کردن عروسکش،‌آن رااز اوخواهید گرفت، پس از هربار پرت کردن به وعده خود عمل کنید تاهمیشه منتظر پیامدهای رفتار ناپسند خود باشد.

علاوه بر ثبات، والدین باید درامر تربیت با یکدیگر هماهنگ باشند. مادربا دیدن چهره ماژیکی وحید شروع کرد به دعواکردنش ، اما پدرتا وحید رادید، صدای خنده اش بلند شد! اختلاف والدین درامر تربیت، کودک رادچار تعارض می کند.

7. برای اصلاح رفتار به کودک فرصت دهید

هدف از تنبیه،‌اصلاح رفتار کودک است،‌پس باید به او فرصت دهید تا آموخته هایش رانشان دهد. اگر تنبیه طول بکشد ممکن است کودک فرصت پیدا نکند که رفتار خود را اصلاح کند.وقتی کودک برای چندمین بار دیر به خانه می آید، ممکن است عصبانی شوید و برای یک ماه اجازه بیرون رفتن ازخانه رابه او ندهید.در این یک ماه او نمی تواند نشان دهد،‌که زود برگشتن به خانه راآموخته است و آنقدر از این تنبیه می رنجد که پنهانی ازخانه خارج می شود. اما اگر تنبیه او چنین بود که می بایست برای دو روز،بلافاصله پس از تعطیل شدن از مدرسه به خانه می آمد،روز سوم فرصت می داشت تا اصلاح رفتار خود رانشان دهد و ظرف یک ماه اعتماد شما راجلب کند.

8. تنبیهی را انتخاب کنید که رفتار نامناسب کودک را کاهش دهد

تنبیه، هنگامی مؤثر است که بروز رفتار نامناسب راکاهش دهد؛ برای مثال،‌مادر علی، اورابه خاطر کتک زدن خواهرش به اتاقش فرستاد. اودر آنجا با اسباب بازی هایش مشغول بازی شد. وقتی مادر گفت که می توانی ازاتاق خارج شوی درحال تماشای کارتون مورد علاقه اش بود. او حتی فراموش کرده بود که تنبیه شده است. به علاوه، وقتی از اتاق خارج شد،دوباره خواهرش راکتک زد تا باز به اتاقش فرستاده شود.

9. در هنگام عصبانیت کودک را تنبیه نکنید

تنبیه فقط در صورتی کارساز است که به منظور آگاه کردن کودک و خاموش سازی رفتار نامناسب او انجام شود؛نه با هدف خالی کردن عقده قلبی،زیرا در این صورت کودک، خود را قربانی خشم والدین می داند و تنبیه،‌اثر تربیتی خود را از دست خواهد داد.پس تنبیه باید زمانی انجام شود که خشم والدین فروکش کرده است. امام علی علیه السلام نیز در این باره می فرماید:«هرگز در هنگام غضب،‌ادب حاصل نمی شود.»

10.به شخصیت کودک توهین نکنید

هدف تنبیه، آن است که کودک از بدی دور شود. بنابراین، شخصیت انسانی او نباید مورد اهانت قرار گرفته و خرد شود. پدر و مادر هنگام تنبیه کودک متخلف،نباید او را سرزنش کنند، بلکه باید کار زشت و ناپسند او را مورد سرزنش قرار دهند.

انس بن مالک می گوید:ده سال به رسول خدا(ص) خدمت کردم، در حالی که هشت ساله بودم و در سفر و غیر آن با ایشان بودم. اگر پیامبر،‌مرا به کاری امر می کرد و من سستی و کوتاهی می کردم، مرا سرزنش نمی کرد و اگرکس دیگری ازخانواده، مرا سرزنش می کرد، او را منع می کرد و می فرمود:‌ رهایش کنید که اگر میتوانست انجام می داد.در روایتی از ایشان آمده است که:« از تکرار سرزنش بپرهیز که موجب حرص برگناه و بی تاثیر شدن سرزنش می شود.»

تقدم تشویق بر تنبیه

والدین عزیز، تنبیه ، گرچه به عنوان یک عامل بازدارنده ممکن است کودک را از ارتکاب کارهای زشت بازدارد، ولی معمولا انگیزه های درونی را تغییر نمی دهد و به تغییر درونی رفتار نمی انجامد. کودکی که از ترس تنبیه دست به کاری نمی زند، ممکن است در خلوت آن کار را انجام دهد، یا پنهان کاری کند علاوه بر این، تنبیه ،تنها به کودک می گوید که چه کاری را نباید انجام دهد، اما رفتار درست را به او یاد نمی دهد ؛ مثلا تنبیه ممکن است پرخاشگری کودک شما را کنترل کند اما به او یاد نمی دهد که چگونه دوستانه رفتار کند.

تشویق فرزندان و فوائد آن

از تدابیر مهمی که دربازسازی رفتار فرزندانمان می توانیم استفاده کنیم تشویق است. تشویق از مسائل بسیار مهم تربیتی اسلام و از بهترین شیوه های تربیت است. تشویق، عاملی سازنده است که به کمک آن می توان گرایش به کارهای پسندیده را در کودکان تقویت کرد. آنها از تشویق لذت می برند و این، از تمایلات فطری آنهاست که باید به بهترین شیوه از آن استفاده کرد. تشویق، عامل مؤثری در تقویت روحی کودکان و ایجاد نشاط و اعتماد به نفس در آنهاست.

خداوند متعال نیز در قرآن مجید، به مناسبت های مختلف ،‌بندگان صالحش را تشویق و تمجید کرده است. در سیره رسول خدا و اهل بیت علیهم السلام  نیز استفاده از این روش تربیتی، دیده می شود؛‌ برای مثال،‌امام علی علیه السلام  در حضور جمع ، ‌امام حسن علیه السلام  را واداشت که برمنبر برود و برای مردم خطابه بخواند و پس از آن، او را ستود و آیاتی از قرآن رادر این باب تلاوت فرمود .و در جای دیگر محمد بن مسلم میگوید:‌روزی ابو حنیفه به محضر امام صادق علیه السلام  وارد شد و عرضه داشت: فرزندت موسی رادیدم،‌که نماز می خواند، در حالی که مردم از مقابل او عبور می کردند و او آنها را نهی نمی کرد و این عمل او نادرست است.

(اهل سنت این کار را جایز نمی دانند) امام صادق علیه السلام  فرمودند:« موسی را صدا کنید.» و چون موسی به حضور پدر رسید، آن حضرت فرمود:« فرزندم، ابو حنیفه می گوید، تو نماز می خواندی و مردم از برابر تو عبور می کردند و آنها را منع نمی کردی؟» گفت: « آری پدر جان، کسی که من برای او نماز می خواندم، از آنهایی که از برابرم می گذشتند،‌به من نزدیکتر بود. خداوند می فرماید:‌و ما به او از رگ گردنش هم نزدیکتر هستیم.» محمد مسلم می گوید:‌همین که امام صادق علیه السلام این پاسخ را شنید، او را در آغوش کشید، ‌به سینه اش چسبانید و فرمود:« پدر و مادرم فدای تو باد؛ ای گنجینه رازها.»

نکاتی مهم در امر تشویق

1.در استفاده از تشویق نباید زیاده روی کرد. زیاده روی در تشویق اولا موجب بی ارزش شدن آن می شود؛ ثانیا این توقع را دراو به وجود می آورد که باید برای هر کاری مورد تشویق قرار گیرد؛ وگرنه آن کار را انجام نخواهد داد. از این رو بهترین کار برای رفع مشکل، آن است که پس از جا افتادن و نیکو شدن یک رفتار جدید، رفته رفته ازمیزان تعریف و تمجید بکاهیم و آن را به صورت موردی انجام دهیم .

2. تشویق نباید طوری باشد که در کودک ایجاد غرور و خود بینی کند؛برای همین بهتر است که به جای تعریف و تمجید از شخصیت کودک، از کار خوب او تعریف کرده و بر آن تاکید کنیم. اگر می خواهید کودکتان را به خاطر نماز خواندن تشویق کنید،بهتر این گونه باشد:«آفرین به وحید که نمازش رو می خونه.» نه آنکه بگویید:«وحید جان، تو پسر خیلی خوبی هستی.»

3. به کودک پاداش بدهید نه رشوه!کارشناسان تعلیم و تربیت با قاطعیت،‌رشوه دادن به کودک رارد کرده و در عوض، پاداش دادن رالازم می دانند. بین پاداش ورشوه تفاوت ظریفی وجوددارد. رشوه نوعی باج است.وقتی می گویید: اگرفلان کارراانجام دهدمی تواند فلان چیز را داشته باشد، در حقیقت به او پیشنهاد رشوه می دهند. اما پاداش بدون قول و قرار قبلی و بلافاصله بعد از اینکه رفتار خوبی از کودک سر می زند، به او داده می شود.

4. دلیل تشویق باید کاملا مشخص باشد؛ یعنی او باید دقیقا بداند که به دلیل چه کاری مورد تشویق قرار می گیرد. به این ترتیب باید از تشویق های کلی، مثل «پسر خوب» یا «دختر خوب» خودداری کرد. بلکه باید علت تشویق را کاملا مشخص کرد؛ برای مثال «آفرین به علی، که تمام اسب بازی هایش را داخل کمدش گذاشته.»

5. تشویق باید با عملی که از او سرزده، تناسب داشته باشد؛ مثلا، به خاطر عملی کوچک، نباید جایزه ای مهم دریافت کند؛ همچنان که برای هر عمل جزئی نیز نباید تشویق شود. زیرا این کار ارزش تشویق رانزد او از بین می برد. وحید آنقدر به خاطر کارهای کوچک تشویق شده بود که هر تشویقی را قبول نمی کرد. آخرین بار وقتی پدرش به خاطر نمره خوبش در ریاضی، هزار تومان به او داد؛ آن را جلو پدرش انداخت و شروع کرد به کریه کردن، که این کم است.

6. تشویق باید بلافاصله بعد از انجام گرفتن رفتار مطلوب صورت گیرد. تشویق کردن به ویژه در مورد کودکان خردسال وقتی مؤثرتر است که بدون معطلی انجام شود. نگذارید که بین رفتار پسندیده او و تشویق شما، فاصله زیادی بیفتد، اگرچه کودکان بزرگتر قادرند این فاصله زمانی رادرک کنند.

7. والدین باید به وعده های خود عمل کنند،در غیر این صورت، از اعتماد فرزندان به آنها کاسته شده و بذر دروغگویی در وجود آنان کاشته می شود. رسول خدا (ص) نیزدر این باره می فرماید:« کودکان را دوست بدارید و نسبت به آنها مهربان باشید و به وعده ای که به آنها داده اید وفا کنید.»

8. تشویق باید به صورت قدردانی یا وصفی باشد، نه ارزیابی. در تشویق وصفی، رفتار کودک مورد تحسین و یا تشویق قرار می گیرد.« از این که راست گفتی ممنونم»، «خوشحالم که وسایلت را جمع کردی». اما در تشویق ارزیابی، خود کودک، ستوده می شود نه رفتار او.«تو بی نظیری،‌تو قهرمان، تو خوب ترین کودک روی زمینی...».

تشویق ارزیابی، جلو پیشرفت کودکمان را می گیرد. علی در میدان بسکتبال، توپی را به زیبایی داخل سبد انداخت و مربی به او گفت، تو قهرمان بسکتبالی. ازهمان لحظه، علی به بهانه دل درد میدان را ترک کرد و دیگر سراغ بسکتبال نرفت، تاقهرمانی رااز دست ندهد، همچنین این نوع ازتشویق، موجب غرور کودک نیز می شود.

یکی از مهمترین عوامل تربیت کودک

والدین بزرگوار، شماافزون بر آگاه ساختن کودک، باید در ارائه رفتار درست، خودتان بهترین نمونه برای وی باشید. مهمترین یادگیری در کودکان، یادگیری مشاهده ای می باشد. کودکان معمولا به صورت بسیار پیچیده و در یک یادگیری پنهان ، شخصیت والدین راهمانند سازی می کنند. برای همین رفتار درست والدین است که در تربیت صحیح کودک نقش عمده ای دارد.

اگر والدین مودب بوده، پرخاشگری نکنند،کودکشان نیز در آینده همین رفتارها را انجام خواهد داد. اگر والدین رفتارهایشان درست نباشد، تنبیه یا تشویق به رفتار درست، سودی ندارد،‌زیرا کودک، بخش مهمی ازآموخته های خود را از راه مشاهده نمونه ها و الگوها فرا می گیرد و اما کلام پایانی ما روایتی ازامام کاظم علیه السلام است که می فرماید:«رفتار کودک بر اثر رفتار درست والدین محفوظ می ماند».