كلیه استفتائات مقام معظم رهبری راجع به موسیقی
س - ملاك تمیز موسیقی حلال از حرام چیست ؟ و آیا موسیقی كلاسیك حلال است , بسیار مناسب است كه معیار آن را بیان فرمایید؟
ج س - هر موسیقى كه به نظر عرف موسیقى لهوى و مطرب كه مناسب با مجالس عیشونوش است باشد موسیقى حرام محسوب مىشود و فرقى نمىكند كه موسیقى كلاسیك باشد یا غیركلاسیك. تشخصیص موضوع هم موكول به نظر عرفى مكلف است و اگر موسیقى اینگونه نباشدبخودى خود اشكال ندارد. (اجوبه الاستفتاءات ج2 ص 19 تهران: انتشارات بین المللى الهدى چ اول 1380)
س - منظور از موسیقی مطرب و لهوی چیست ؟ و راه تشخیص موسیقی مطرب و لهوی از غیر آن چیست ؟
ج س - موسیقى مطرب و لهوى آن است كه به سبب ویژگیهائى كه دارد انسان را از خداوند متعال و فضائل اخلاقى دور نموده و به سمت بىبندو بارى و گناه سوق دهد و مرجع تشخیص موضوع عرف است. (اجوبهالاستفتاءات ج2 ص19-20 تهران: انتشارات بینالمللى الهدىچاول1380)
س - آیا استماع نوار اگر باعث تحریك انسان نشود مجاز است؟
ج س - موسیقى طربانگیز و موسیقى كه شایسته مجلس لهو و باطل است حرام است و تشخیص موضوع موكول به نظر مكلف عرفى است، (اجوبةالاستفتاآت، ج 2، مسأله 42).
گفتنى است ملاك در تشخیص موضوع عرف مكلفین است؛ یعنى، اگر عرف مردم متدین بگویند فلان موسیقى طربانگیز است كافى است اگرچه براى یك نفر تأثیر چندانى هم نداشته باشد.
س - آیا معیار حرمت موسیقی فقط مطرب و لهوی بودن آن است یا اینكه میزان تحریك و تهییج آن هم تاثیر دارد؟ و اگر باعث حزن و گریه شنونده شود, چه حكمی دارد؟ خواندن و شنیدن غزلهایی كه به صورت سه ضرب و همراه با موسیقی خوانده می شوند, چه حكمی دارد؟
ج س - ملاك آن ملاحظه كیفیت نواختن موسیقى با در نظر گرفتن همه خصوصیات و ویژگیهاى آن است و اینكه از نوع موسیقى مطرب و لهوى مناسب با مجالس لهو و گناه باشد هر موسیقى كه به حسب طبیعت خود از نوع موسیقى لهوى باشد حرام است اعم از اینكه مهیج باشد یا خیرو موجب ایجاد حزن و اندوه و حالات دیگر در شنونده بشود یا خیر و هرگاه غزلهائى كه همراه با موسیقى خوانده مىشوند به صورت غنا و آواز لهوى مناسب مجالس لهو و لعب درآیند خواندن و شنیدن آنها حرام است. (اجوبهالاستفتاءات، ج2، ص20، تهران: انتشاراتبینالمللى الهدى چ اول 1380)
س - حكم استعمال تك تك آلات موسیقی را بیان كنید.
ج س - نواختن و خرید و فروش و تعلیم و تعلّم آلات موسیقى مختص به حرام یا آلات مشتركه براى موسیقى حرام استفاده می شود، حرام است. اما آهنگ آلاتى كه نوعى استفاده حلال از آنها مىشود اشكال ندارد؛ ولى باید با آنها آهنگهاى حرام نواخته نشود و قصد استفاده حلال داشته باشید و اگر نوازنده و خواننده زن باشد حرمت آن شدیدتر است و حضور در جلسه گناه مانند جلسات موسیقى حرام، حرام است مگر این كه بتوانند با حضور خود از گناه جلوگیرى كنند، (اجوبةالاستفتاآت، ج 2، ص 19 - 30 و 119).
س - استفاده از گیتار چه حكمی دارد و در صورت حرمت ادله آن چیست ؟
ج س - به طور كلى استفاده از آلات موسیقى براى نواختن موسیقىهاى طربانگیز و شایسته مجالس لهو و لعب به طور مطلق حرام است و دلیل آن همان ادله است كه براى حرمت استعمال آلات لهو و لعب و موسیقى مطرب داریم كه عبارت از آیات و روایات است و استنباط و بررسى و تحقیق در آنها شأن فقیه است، (اجوبةالاستفتاآت مقام معظم رهبرى، ج2، ص 24).
س - گوش دادن به ترانه چه حكمی دارد اگر خواننده آن مرد باشد؟
ج س - گوش دادن به موسیقى مطرب كه مناسب مجالس لهو و لعب است و آواز غنایى جایز نیست و در این جهت فرقى نیست كه خواننده مرد باشد یا زن و یا به طور مستقیم باشد یا از طریق نوار، (اجوبةالاستفتاآت، ج 2، س 46 و 56).
س - اجرای موسیقی توسط زن برای جمع چه حكمی دارد؟
ج س - اگر نوازنده و خواننده زن باشد حرمت آن شدیدتر است و حضور در جلسه گناه مانند جلسات موسیقى حرام، حرام است مگر این كه بتوانند با حضور خود از گناه جلوگیرى كنند، (اجوبةالاستفتاآت، ج 2، ص 19 - 30 و 119).
س - موسیقی كه از رادیو و تلویزیون جمهوری اسلامی پخش می شود, چه حكمی دارد؟ آیا این گفته كه حضرت امام (قدس سره ) موسیقی را بطور مطلق حلال اعلام كرده اند, صحیح است ؟
ج س - نسبت حلال دانستن موسیقى به طور مطلق به حضرت امام خمینى(قدسسره) كذب و افتراء است. امام(قدسسره) معتقد به حرمت موسیقى مطرب و لهوى مناسب با مجالس لهو و معصیت بودند و نظر ما هم همین است ولى اختلاف در دیدگاهها از تشخیص موضوع نشأت مىگیرد زیرا تشخیص موضوع موكول به نظر خود مكلف است. گاهى نظر نوازنده با نظر شنونده تفاوت پیدا مىكند كه در این صورت موسیقى كه به تشخیص مكلف لهو و مناسب با مجالس گناه است بر او گوش دادن به آن حرام مىباشد و اما صداهاى مشكوك محكوم به حلیت هستندو پخش از رادیو و تلویزیون به تنهایى دلیل شرعى بر مباح و حلال بودن آنها محسوب نمىشود. (اجوبهالاستفتاءات ج2 ص 23ـ22 تهران: انتشارات بینالمللىالهدى چاول1380)
س - با توجه به این که صدا و سیما زیر نظر مقام معظم رهبری اداره می شود آیا موسیقی که پخش می شود حلال است؟
ج س - هر موسیقى كه از صدا و سیما پخش گردد و مطابق با معیار موسیقى حرام باشد پخش و استماع آن جایز نیست. و پیرامون وظیفه رهبرى در این راستا بایستى گفت: آهنگهایى كه از رادیو و تلویزیون پخش مىگردد فراوان است و در این میان ممكن است موسیقى حرامى نیز پخش گردد كه درصد آن نسبت به آهنگهاى حلال اندک است ناگفته نماند مقام معظم رهبری فرصت كافى براى مشاهده تمام برنامهها و آهنگهایى كه از رسانه مزبور پخش مىشود ندارند تا اینكه نظر دهند. بله اگر چنانچه موسیقىهاى حرام در رسانه مزبور به حدى باشد كه درصد آن مساوى یا بیش از موسقىهاى حلال باشد و یا به طور نسبى درصد آن زیاده باشد (كه این چنین نیست) در این صورت ایشان بایستى تذكر علنى دهند و مردم را بیدار كنند و مسؤول سازمان صدا و سیما را عزل نمایند.
البته مقام معظم رهبری به صورت های مختلف به مسؤول این سازمان تذكر مىدهند ولى در اثر عدم آگاهى برخی دست اندرکاران نسبت به تشخیص موسیقى حلال از حرام در مواردى موسیقى حرامى پخش مىگردد بنابراین تفاوت است میان پخش موسیقى حرام از روى عمد و پخش آن به خاطر ناآگاهى به حکم و موضوع موسیقی، در هر حال همه در برابر پخش آهنگهاى حرام مسؤل هستیم و لازم است با تذكر پیاپى پخش آهنگهاى حرام را كاهش دهیم.
در این باره خاطره ای (از زبان محافظ مقام معظم رهبری ) برای شما بازگو می کنیم.
من بارها دیده ام كه وقتی تلویزیون یا رادیو موسیقی تند و شبهه ناكی پخش می كند، آقا بلافاصله می گویند خاموش كنید. ما هم كه پس از مدتی دیگر دستمان آمده بود كه آقا در مقابل این سنخ موسیقی ها حساسیت نشان می دهند، دیگر قبل از تذكر ایشان در ماشین یا هر جای دیگر وقتی رادیو چنین موسیقی هایی را پخش می كرد خاموش می كردیم. از دیدگاه ایشان این كه صدا و سیما پسوند اسلامی دارد دلیل بر حلیت تمامی آنچه كه پخش می كند، نیست. البته ایشان معتقدند كه در اینگونه موارد همه افراد باید حساسیت نشان دهند. من یادم هست یك بار كه آیت الله خزعلی از موسیقی های صدا و سیما به ایشان شكایت كرد فرمودند: من به سهم خودم تذكر می دهم، اما شما خودتان هم باید تذكر بدهید، امر به معروف و نهی از منكر بر همه واجب است.
س - ایجاد بانك نوار موسیقی غیرمطرب در مسجد, چه حكمی دارد؟
ج س - واضح است كه مسجد جایگاه شرعى خاصى دارد، لذا پخش موسیقى در آن منافى با احترام مسجد است و حرام است، حتى اگر موسیقى غیرمطرب باشد، (اجوبةالاستفتاآت، ج 1، مسأله 418).
س - آموزش موسیقی چه حكمی دارد؟
ج س - آموزش موسیقی طرب انگیز كه مخصوص مجالس لهو و لعب است , مانند گوش دادن آن حرام است و شركت در این گونه كلاس ها جایز نیست و خرید و فروش وسائل مخصوص به این موسیقی ها حرام است , اما خرید و فروش وسائل مشتركه , مثل طبل و استفاده از آن در موسیقی كه طرب انگیز نیست , اشكال ندارد, (استفتاآت مقام معظم رهبری , ج 2 , ص 20).
ناگفته نماند موسیقی از جمله موضوع های بحث انگیز و پرهیاهو و پر پرسش است. به همین جهت مردم به ویژه جوانان، در هر فرصتی که به دست می آورند، خواهان آنند که از حکم موسیقی و علت آن آگاه شوند.
در سال 1377 در دیداری که جوانان با مقام معظم رهبری داشتند چنین پرسشی طرح شد. معظم له در پاسخ به ملاک موسیقی حلال و حرام و فلسفه حرمت موسیقی پرداختند
در ذیل پاسخ معظم له به طور کامل می آید که تا حدود زیادی پاسخ گوی پرسش شما است.
مشخصه های موسیقی حلال و حرام
ببینید موسیقی اگر انسان را به بیکارگی، ابتذال، بی حال و واخوردگی از واقعیت های زندگی و امثال اینها بکشاند، این موسیقی، موسیقی حلال نیست، موسیقی حرام است.
موسیقی اگر چنانچه انسان را از معنویت از خدا و ذکر غافل کند، این موسیقی حرام است. موسیقی اگر انسان را به گناه و شهوت رانی تشویق کند، این موسیقی حرام است. از نظر اسلام این است؛ موسیقی اگر این خصوصیات مضر و موجب حرمت را نداشته باشد، البته آن وقت حرام نیست.
این هایی را که من گفتم بعضی از آنها در موسیقی بی کلام و در سازها است، بعضی هم حتی در کلمات است. یعنی ممکن است، فرضا یک موسیقی ساده ای بی ضرر را اجرا کنند، لیکن شعری که در این موسیقی خوانده می شود، شعر گمراه کننده ای باشد؛ شعر تشویق کننده بی بند و باری، به ولنگاری، به شهوت رانی، به غفلت و این طور چیزها باشد؛ آن وقت حرام می شود.
لهو چیست؟
بنابراین آن چیزی که شاخص حرمت و حلیت در موسیقی است و نظر شریف امام در اواخر حیات مبارکشان که آن نظریه را در باب موسیقی دادند به همین مطلب بود، این است. موسیقی لهوی داریم. ممکن است به اصطلاح فقهی اش موسیقی لهوی باشد. لهو، یعنی غفلت، یعنی دور شدن از ذکر خدا، دور شدن از معنویت، دور شدن از واقعیت های زندگی، دور شدن از کار و تلاش و فرو غلطیدن در ابتذال و بی بند و باری، این موسیقی می شود حرام.
اگر این با کیفیت اجرا حاصل بشود، اگر با کلام حاصل بشود، فرقی نمی کند شما می گویید زبان بین المللی. آن موسیقی که به قول خود شما، مرزها را در نور دیده و در جاهایی پخش شده، آیا این لزوما موسیقی خوبی است؟ صرف این که یک موسیقی از مرز فلان کشور خارج شد و توانست به مثلا کشورهای مختلف برود و یک عده طرفدار پیدا کند، مگر دلیل خوب بودن موسیقی است؟ نه، به هیچ وجه، ممکن است یک موسیقی باشد که به شهوت رانی و تحرکات نشاط های شهوی جوانی را تحریک می کند، طبیعی است که یک مشت جوانی که غفلت زده هستند، از این موسیقی خوششان می آید، هر جایی که در دنیا دستشان به این نوار بیتفد، از آن نوار استفاده می کنند؛ این دلیل خوب بودن موسیقی نیست.
موسیقی اصیل و سنتی ایران
من نمی توانم به طور مطلق بگویم که موسیقی اصیل ایرانی، موسیقی حلال است؛ نه این طور نیست. بعضی خیال می کنند که مرز موسیقی حلال و حرام، موسیقی سنتی است، نه این طوری نیست.
آن موسیقی که منادیان دین و شرع همیشه در دوره های گذشته با آن مقابله می کردند و گفتند حرام است، همان موسیقی سنتی ایرانی خودمان است که به شکل حرامی در دربارهای سلاطین، در نزد افراد بی بند و بار، در نزد افرادی که به شهوات تمایل داشتند و خوض در شهوات می کردند، اجرا می شده. این همان موسیقی حرام است.
بنابراین مرز موسیقی حرام و حلال عبارت از ایرانی بودن، سنتی بودن، قدیمی بودن، کلاسیک بودن، غربی بودن یا شرقی بودن نیست. مرز آن چیزی است که من عرض کردم. این ملاک را می شود به دست شما بدهیم؛ اما این که آیا این نوار جزو کدام هاست، این را من نمی توانم مشخص کنم.
البته، الان دستگاه هایی هستند که دارند ممیزی می کنند؛ اما من هم خیلی اطمینان ندارم که این ممیزها صد در صد درست باشد، گاهی می آیند به ما می گویند که یک نوار بسیار بد یا مبتذلی را دارند به صورت مجاز پخش می کنند، گاهی هم ممکن است عکس این اتفاق بیفتد. من الان نمی دانم واقعا این ممیزها چقدر از روی واقع بینی و ضابطه مندی انجام می گیرد؛ اما آن چیزی که من می توانم به شما به عنوان یک جوان خوب و به عنوان کسی که مثل فرزندان خودم هستید به عنوان نصیحت و نظر خودم بگویم، این است که عرض کردم.
به نظرم می رسد که موسیقی می تواند گمراه کننده باشد، می تواند انسان را به شهوات دچار کند، می تواند انسان را غرق در ابتذال و فساد و پستی بکند، می تواند هم این نباشد و می تواند عکس این باشد؛ مرز حلال و حرام اینجاست.
من امیدوارم که شما جوانان با این زاد و تقوا بتوانید وارد میدان بشوید وتولیدهایی داشته باشید که به معنای کلمه همه خصوصیات موسیقی خوب و بلیغ را داشته باشد و به معنای حقیقی تأثیرگذار مثبت باشد و حقیقتا جوانان و روح ها را، به صفا و معنویت و به حقیقت رهنمون کند (دیدار با جوانان در دومین روز دهه فجر سال 77 [روزنامه جمهوری اسلامی، یکشنبه، 18 بهمن ماه 1377]).